नेपालीका सीमा रहित राजमार्गहरु!

नेपालको कठीन राजनैतिक,सामाजिक अनि आध्यात्मिक कान्लाका गोरेटाहरु अब राजमार्गमा एतिहासिक तरहले फराकिँलो बन्ने तर्खरमा छन्, यसमा नेपाली अथवा गैर-नेपाली कसैलाई पनि भ्रम नहोस्! यस प्रयासलाई नकार्नु भन्दा सकारात्मक रुपले संझेर, पूराना गल्तीहरुलाई सच्याएर लानु नै हामी सबै नेपालीका (यहाँ र वहाँ) लागि हितकारक, महत्वपूर्ण र रोमान्चकारी विषय हुन पुगेको छ! यो कुरा बुझ्न सक्नु पर्छ की आजको सानो निर्णयले भोलीको संब्रिद्धिशाली नेपाललाई ठूलो योगदान पुग्नेछ! अहिले सम्मको राजनैतिक माराकाट, क्रान्ति, मत-भिन्नतामा भएका खिँचातानी-पृष्‍ठभूमीले आर्थिक, नैतिक ह्रास गराएको छ! धेरै-धेरैलाई टूहुरो,विधवा र घर-विहिन पनि! अग्रगमन भनेको के हो त? अगाडी बड्नु,सोचाइलाई अगाडी बढाउनु र सम्पूर्णरुपले उन्नत भविष्यको ब्वक्तिगत, सामाजिक, राष्ट्रिय बहु-आमयिक सुधारका परिकल्पना एवँ परियोजना गर्नु! राजनेता,सामाजिक नेता, पत्रकार, सेवी,पंणित र आध्यात्मिक गुरुहरु सबैले के सजिलो गराइदिनु पर्‍यो की साधरण भन्दा पनि साधरण जनतालाई यी बिभिन्न बिधाहरुमा सरलीकरण,लचकता अनि नैतिकता बोल्नु पर्‍यो!

सबै चुनौती सजिला हुँदैनन्,राजमार्ग त्यसै बन्दैनन्! त्यस्का लागि पूर्ण समर्पणको जरुरी हुन्छ! यो कुनै बर्गीय, जातीय, राजनैतिक मार्ग होइन की जो एकलै पूर्ण छ या पुरिन सक्ने खाडल छ! यी आधारभूत मानवीय मूल्यको जगेर्ना गर्न सबैले सधैँ प्रयत्नशील र सहभागी हुन सक्नु पर्छ! चाहे प्राविधिक होस् वा चाहे धार्मिक बिधा होस् - सबैको राजमार्ग बन्ने प्रक्रिया झन्डै उस्तै उस्तै हो| हुन त प्राय: सबै सभ्यता, संस्कृति, राष्ट्र, मान्यता, मानव-मूल्य आदिका राजमार्ग यसरी नै बन्ने हुन्! राजमार्गका लागि पूर्बाधार भनेको जन-शक्ती हो, त्यो हामी कहाँ प्रसस्त छ! गुणस्तर हो, त्यो पनि हामी सबैमा सजीलै सँग सिकाइन सकिन्छ! सम्मिलित समाधान हो, त्यसलाई अलिकती दिनु र लिनुको - नियम बुझ्नु छ! निस्कर्षमा के भन्न सकिन्छ भने - नेपालीहरु जातैले राजनीति बिधालाई मात्रै ठूलो मान्छन्-जवकी संसारमा हेर्दा अन्य मान्य बिधामा पनि उत्तिकै सरिकता हुनु पर्‍यो! हामीले एक पक्षीय राजनितिक निकाशलाई मात्र स्थान दियोँ - दिनु पर्ने महत्वपूर्ण निकायहरु निकै थिए! सँसारले सिक्न सक्छन् भने अब हामी मेहनती उदार नेपाली पनि सँसारमा पुगिसकेकाले असंम्भव छैन! हाम्रो भाग्यशाली भविश्य तपाइ र हाम्रो हातमा छ! अहीलेलाई 'तपाइँ' भन्दा संम्पूर्ण संसारमा फैलिएका गैर-आबासीय (असिमित-सीमा रहित नेपाल बाहिर बसेका) नेपाली भन्ने बुझिदिनु होला! 'हामी' भन्दा नेपाल मूल भएका; नेपाली मन, पन र नेपाल प्रति प्रेम भएका; नेपाल बाहिरका, भुटान, भारत, यूरोप, अमेरिका र अन्य जो नेपाललाई सँपन्नशाली बनाउन, देख्न चाहने बिदेशका नागरिक आदि छन्-तिनलाई पनि बुझिदिनु होला! पूर्ण समीकरणका लागि यी सबै राजमार्गहरु परिपूरक छन्! यी बिभिन्न राजमार्गका गरिनुपर्ने गति निर्धारण,चालकका लागि सन्देश,सुरक्षित यातायात नियमका बारेमा भने फेरि अर्को कलम चलाउनु पर्ला!

राजनैतिक राजमार्ग:

देशको राजनैतिक रेखाँकन,सीमा, परराष्ट्र निति, आन्तर सुरक्षा, न्यायपालिका, ब्वबस्थापन,कार्यपालिका आदि राष्ट्र सँचालनका लागि चाहिने पूर्बाधार हुन्! यी भएपछी मात्र सामाजिक मूल्यताको कदर हुन्छ र सार्बभौमसत्ताको परिकल्पना गरिन्छ! राह्दानीको सहि परिचालन, गैर-प्रवासनको सामूहिक ब्वबस्थापन गर्न सक्नु आजको आदेश,जन-अधिकार र अनिवार्यता हो! जहाँसम्म राजनैतीक दलहरु पनि किन थरि-थरिका बनेका छन् त भन्ने प्रश्नमा पनि बिस्तारै सुधारिएको प्रणालीको सिर्जना भैरहेको छ! हिजो सयौँ दलहरु अब ५-१० मा मात्र पूर्णरुपले राष्ट्रिय स्तरमा देखिने छन्! काँचुली फेरिदैँछ, नयाँ यूवाहरुको खोज, जोसलाई समायोजन गर्न नयाँ राष्ट्रिय दलहरु खोलिएलान! भोलि सायद ती पनि २ र ३ मा मात्रै देखिएलान्-जसले गर्दा जन-साधरणलाई बैचारिक बिबादमा सजिलो सँग निस्कर्शमा पुगिने स्थितीको सिर्जना हुन्छ! पूर्व-कालका सबै कुरा नराम्रा थिएनन्! राम्रा राखिनु पर्छ, नराम्रालाई निखर्नु पर्छ! यो केवल राजनीतिको मात्रै नभएर, धर्मको, मान्यताको, जन-जातीय संस्कारको पनि आंदोलन हो! दीर्घ-कालका लागि, निकै उचाईमा पुग्नका लागि पहिलो पहल हो!यिनै प्रगति र उन्नतिशील,मानसिक उत्थानका भाव अनि गतिको संचार बिभिन्न धरातलबाट भइरहेको छ!हुन त राजनितीमा सबै ब्ववस्थापन नितिहरु अन्तर्निहित हुन्छ नै तर पनि कार्य बिभाजनका हिसाबले यस लेखमा अरु राजमार्गलाई पनि व्याख्या गर्नु उपयुक्त होला!

सामाजिक राजमार्ग:

हामी पहाड,हिमाल र तराइका नेपालीहरु संसारमा - बिस्तारै अनुकूल बातावरणमा कतै बिस्तापित हुँदैछौँ त कतै सरल तरिकाले समायोजित पनि! समाजमा बसेपछी त्यहाँ भएका,रहेका सबै सामाजिक प्राणीको उत्तिकै आदर,सम्मान र ब्यवस्थापन हुनु जरुरी छ! हाम्रो भू-भाग र प्राक्रितिक बनोटले पनि यही भन्छ की हाम्रो सामाजिक विलयन अनि अनावरण भएको छ! एकातिरबाट भारत-भूमी चुँलिदै छ त अर्कातिरबाट तिब्बतीय उपत्यका पनि मैदानबाट उक्सिँदै र फैलदैँ छ! यो नेपाल र नेपालीको लागि ठूलो भाग्य र अवसरको विषय पनि हो! जसरी सनातन धर्ममा जन्म र कर्म दुबैको उत्तिकै प्रतिष्ठा छ, त्यसरी नै त्यस्ता असाधारण पूण्य-भूमीका बिचमा नेपालको जन्म हुनुमा हामी नेपालीले गर्व गर्नु पर्छ! जसरी हामी हाम्री ब्यक्तीगत आमाको प्रसंशा गर्दछौँ! नेपाली हिम-श्रीँखला-दैवी परियोजनाले मात्र यो मानचित्रमा जन्मे देखिनै पाएका छौँ!अब त्यति मात्र भएर पुग्दैन, त्यो प्रादेशिक बनोटलाई, ठूलो मौक़ा सँझेर हामी सबैले त्यसबाट मिल्न सक्ने जागरूक अर्थव्यवस्थाको संरचना गर्न सक्नु पर्दछ! विश्वका बिभिन्न राष्ट्रका नागरिक,सँस्कार र धर्मको मिलन विन्दु या धरातल बनेको छ, आजको नेपाल! आजको बैज्ञानिक यूगले अनुसन्धान गरिसकेका मानेका,बिश्वाश र पत्यारलाई हामी नेपालीहरुले जैबिक रुपले होस् या प्रसोधित जडिबूटिका रुपमा होस् बचाएका छौँ! स्वच्छ,दूर्लभ पानी विश्वलाई पिलाउन सक्छौँ! अझै सौर्य,हावा,पानी र बातावरणीय शुध्दताका बारेमा पाठ पढाउन सक्छौँ! ती सबका लागि पनि, एउटा असीमित सामाजिक नव-जागरण र अभिनंदन गरिनु जरुरी छ! आदर,सत्कार हाम्रा अर्का विशेषण हुन्! नेपालीको भेष-भुषा,खाना,चाड-पर्व,तिथी-उमँग अनि सत्कारलाई अब अर्थशास्रीय शुत्रहरुद्वारा पनि हेरिनु पर्दछ| गतिशील समाजका लागि कति संभव होला त कति बिलासितताका साधन,कारण मात्र बन्लान्!यो सबै राजमार्गका नियम,साधनका रुपमा निर्धारित गरिनु पर्दछ! संघ-सस्था भनेकै समाजमा भएका सदस्यहरु र समाजको सामुयिक सेवा र प्रयोजनका लागि बनेको बिना भित्ताको एउटा काल्पनिक भवन हो,सीमा रहितको राष्ट्र हो| उदार संस्थाको उदार कानून,नियम र सँविधान हुन्छ! व्यवस्था हुनु राम्रो खुट्किला हो तर आफैँमा त्यो परिपूर्ण हुँदैन,पालना हुनुको महत्व छ!

प्राविधिक राजमार्ग:

पूर्व पश्चीम उत्तर दक्षिण राजमार्गहरुको योजना र त्यस्मा लगानी जरुरी छ! पेशागत,व्यवसाय-संबंधी उत्थान र तिनका गुणस्तर प्रतिपादन र ब्यवस्था वितरण गरिनु पनि अत्यन्त जरुरी छ| शिक्षागत छान-बीन,आंकडा संकलन र साधन,श्रम,सीप संरक्षणका लागि पनि एउटा वास्तविक राजमार्गको परिकल्पनाको खाँचो छ|कुन प्रविधीमा कस्तो जन-प्रेरणाको आवश्यकता छ, कुन सेवाको प्रचुरता छ त्यस्का बारेमा प्रभावकारी अनुसंधान,परिचालन गरिनुको पनि उत्तिकै निर्णायक भूमिका छ! जसरी विद्या सपन्न ब्यक्तिमा बिनयता हुनु जरुरी छ त्यसरी नै प्राविधिक ज्ञानको बिभिन्न सरल प्रकारले जन-पेशागतको जगेर्ना गर्नका निम्ति त्यसको प्रसार,प्रचार गरिनु लेखा-गणना हुनु पर्दछ| ब्यापारिक, स्वास्थ संबन्धी, पत्रकारिता, न्यायिक, आर्थिक, भाषिक विद्वानहरुको समूह र संयन्त्रको बिसौँ शताब्दिमा असाधारण उपयोगिता पनि छ! प्रतिरूप प्रणालीको खन्डन गरिनु पर्छ! विषेश गरेर सामाजिक संघ-संस्था खोलिँदा जसरी नामको अन्वेषण र खोज गरिन्छ त्यसरी नै संघ-संस्थाको मूल उद्देश्यको खोज गरिनु र सरलीकरण गरिनुमा धेरै समय र साधनहरुको मितब्ययिता हुने छ! जन-साधरणलाई नीति बुझ्न,सिद्धांत समझिन र आदर्शको अनुभुति गर्न सजिलो हुन्छ! कानुनी मार्गमा बिधिको शाशन होस, दण्डहीनताको अन्त्य बनोस, मानव अधिकारको रक्षा होस, भ्रस्टाचारको सदा सदाको लागि अन्त्य होस! वातावरणीय मार्गमा जलवायु प्रदुषणको अन्त होस्, प्राक्रितिक संरक्षण होस्|गाँउ गाँउमा बिना-तारका स्वस्थ संयन्त्र र सेवाहरुको उपलब्ध होस्! गुणस्तर शिक्षामा पूर्ण लगानी वढोस्!

आर्थिक राजमार्ग:

सबै राजमार्गका धेय विन्दु नै अर्थतन्त्र हो! अर्थ बिनाको प्रगति र संस्कार र नैतिकता बिनाको मनुस्य गतिहीन र अर्थहिन हुन्छ! हाम्रै अथाह जल-राशी हामीलाई अफाप सिद्ध नबनोस्, हाम्रै जन-राशी हाम्रा उन्नतीका काँढा नबनुन्! हामी अर्थले पनि साह्रै गरीब छैनौँ, हाम्रो मानसिकतामा गरीबी पन देखिन्छ! राष्ट्रिय श्रोत साधनलाई केबल यौटा बर्गले मात्रै उपयोग गर्न पाँईदैन! स्थानीय तथा समानुपाती लगानीमा राष्ट्र र संविधानले कुनै पार्टी र समुदायको आर्थिक हित मात्रै सोच्नु हुँदैन! योजना नगरिएको आफ्नै धन-राशीले कालान्तरमा आँफैलाई उद्योग र विकाश गर्नमावाधाले नपिरोस्! पूंजीवाद र उत्कृष्ट स्थलगत हाइवे र सूपर-हाईवेको कल्पना गर्दा तिनमा हुने यातायात बोझ र नियम, नियन्त्रण सहि हुनु जरुरी छ! अर्थव्यवस्थामा नयाँ परिवर्तन ल्याउन टिकाऊ वस्तु, गुणपूर्णता, निर्माताको लगानी, पैठारी, घर-बिक्री बितरण, व्यापारिक मालको बिक्री तथा अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, कृषि आदिको सुपरिचालन पर्दछन्! बस्तुका उत्पादन प्रणाली,वितरण जस्तै तीनको सेवा खपतको पनि अर्थव्यवस्था छ! आर्थिक समस्याको रूप र तिनका सिद्धांतको विष्लेषण पनि चित्रण गर्नु पर्छ| परिमित उत्पादित साधनबाट यो प्रमाणित गर्न सकिन्छ की कुनै पनि समाजको अर्थ ब्वबस्थापनमा बस्तुको मूल्य निर्धारण र नियन्त्रण गर्न स्थानीय रुपले सकिन्छ! आर्थिक जागरण आइसकेको छ! हामीले हाम्रो भू-भागबाट चिन र भारतको अर्थ-ब्यबस्थालाई सबै राजमार्गमा उदार पन देखाउन र आफ्नो पनलाई पनि जगेर्ना गर्न ठाँउ-ठाँउमा बहस चलाउनु जरुरी छ! विश्वका संपूर्ण नेपालीहरु मिलेर नेपाल भित्र र बाहिर पनि कसरी तिनका लागि सामाजिक ब्यापार, कारोबार र सेवा सहयोग गर्न सकिन्छ भनेर सोचनु आजको आपसी आवश्यकता र अनिवार्यता हो! न्यूनतम पाश्चत्य शिक्षामा हाम्रो कमी छैन तर निरंतरताका लागि अब केबल विश्वाश सहितको पूर्विय संस्कार र सचेत-पूंजिवादको आवश्यकता देखिन्छ! प्रशोधित जडिबूटी, जैविक खाद्द्यान्न, प्राक्रितिक शक्ति,अथाह स्वच्छ पानीका भण्डार तिनका उदाहरण हुन्!

आध्यात्मिक राजमार्ग:

हामी नेपाली अध्यात्मका जन्मसिद्ध साधक हौँ ! हामीले हाम्रो अस्तित्व, प्राक्रितिक सँस्कार २-४ दिनका लागि बिर्सिएका मात्र छौँ - नष्ट गरिसकेका छैनौँ ! अवश्य हराएका छौँ, गुमाइसकेका छैनौँ| हराएको कुरा फेरि पनि सजीलै संग पाउन सकिन्छ-ठिक ठाँउमा खोज्यौँ भने! हिजोको अज्ञान आजको बैभव हो! हिजोको भ्रमबाट हत्यारा भएका रत्नाकर आजको ब्रह्मर्षी वाल्मिकी हुन्! सँस्कारले हामी हिन्दु, मुस्लिम, क्रिस्चियन, बौद्ध-धर्मा-अबलम्बीका घरमा, रास्ट्रमा जन्मिए पनि समाजको मूल्यता, कानून र व्यबहार पनि उत्तिकै रास्ट्रका हितका लागि अपनाउनु पर्छ! जस्तो-भनौ न-हामी हिन्दूहरु मन्दिरमा बली चढाउँछौँ ! त्यो तामसी प्रब्रित्ती हो! यो सामंती, पूजिँबादीहरुले सरल,सात्विक जनता माथि लादिएको हिंसात्मक परंपरा हो! यिनै कारणले हामी, हाम्रा बालखहरु, आज हाम्रो समाज क्रूर बन्यो-सोच्नोस! वातावरण दूशित बन्यो र सँस्कारमा कमजोरी देखियो! हामी देश भक्तले अब यो सोचौँ -यसलाई राजनैतिक,वैज्ञानिक -जुन सुकै सजिलो तरिकाबाट होस्, मन्दिरबाट हटाइनु पर्‍यो!

क्षमा, दया, आत्मीय सम्मान गर्न सिकाउने बिधा,मात्र आध्यात्म हो! धर्ममा बिवाद होला तर परमात्ममा हुँदैन| नैतिकतामा बिबाद हुनु हुँदैन! यो सबै विधाबाट सम्मानित हुनु पर्दछ! यसले मनोबल दिन्छ, हौलसा र सदाचार सिकाउँछ! मानवता धर्म, पूर्ण मौलिकता र कर्तव्यपरायणता जस्ता विशेषणलाई सघाउँछ! अध्यात्मताले विश्वका कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक स्वरुपको दर्शन गराँउछ! अर्थ, धर्म, संक्रितिमा गरीब भएकाको सही पहिचान पनि अध्यात्मले गर्छ! अरुको विश्वाशमा अश्रद्धा नजगाँउ, आफ्नो श्रद्धालाई अझ सामन्जस्यले परिमार्जित, नैतिक र दिगो गराँउ! मन्दिरहरुमा बली प्रथाको अन्त गरौँ, धार्मिक सँगठनहरुलाई समायोजित गरी अझ संगठित गराँउ! प्राणी-प्रेम, न्याय, समानता, ईश्वरीय भावलाई कदर गराई समाजमा सद्भभावनाको पूनर्जागरण गरौँ! अध्यात्म साधकले बुद्ध र शिवमा फरक देख्नु हुँदैन! कृष्ण र क्राइश्टमा शँका गर्नु बिना तर्क र निरर्थक छ! यी सबै धर्म,संस्क्रिती र परंपराका धरातल हुन्-न की अध्यात्मका! अध्यात्मले संपूर्ण प्राणीमा सद्भाव बढाउँछ! हाम्रो भौगोलिक परिधीले हामीलाई अध्यात्म साधनामा निक्कै सजिलो गरिदिएको छ! दिव्य दैवी सति शक्ति तथा पवित्रता सिर्जेको छ! सात्विक सुंदर शिवालय दिएको छ! अपूर्व र उत्कृष्ट विवेक चुरामणी र बुद्धात्माहरु उत्पादन गरेको छ! विविधतामा एकताको वोध, अतिथी सेवा र सँस्कार सिकाएको छ! हामी यी कुरा विश्वलाई सिकाउन सक्छौँ - आफूमा विश्वाश गरौँ, हाम्रो सँपूर्णरुपले राजमार्गहरु फराकिलो हुनेछन्! अन्तमा, यी सबै राजमार्गहरुलाई व्यवहारमा ल्याउन सकियो भने समाजको विभिन्न बर्गीय असन्तुलित धरातललाई पनि सम्म गराउँने प्रयत्न अबश्य गर्छ सकिन्छ!

-अनन्तगोपाल रिसाल [23rd April,2010]

गजल: हीम-नदीका स्वतन्त्र मार्ग!

टल्कन्छ ताज तिम्रो, छन्-श्वेत बस्त्र मल्मल्
उत्साह प्रेम-गर्मी, झर्छ्यौ अथाह कल्कल्!

आवाज गर्जिए-झैँ चट्टान फोडिदिन्छु
ज्युँदो जवान मेरा,छाडा छ अँङ्ग चन्चल्!

'छोरी नजाउ काहिँ,संसार यो गजब् छ!'
'छोडेर-जान्छु'-भन्छ्यौ?उर्लन्छ अश्रु भल्भल्!

जँघार-गल्छि खोज्दै, भौँतालिदैँ म डुल्छु
संजाल ताल बाढी मैदान जम्छु चल्बल्!

लाजै बिसाइ शर्मी,नँगा बनेछ यौवन्
थाहै नपाइ वर्षौँ-बर्षात हीम जंगल्!

छाँगा-लछाँङ्ग मार्दै,बड्दो छ श्वाश हर्दम्
थाकी नदी निदाँए?छौ-श्वेत,पाऊ ढल्मल्!

सन्तान-संततिको बर्सेर वंश बढ्ने
पग्लेर बर्फ माथी,उर्लन्छ भेग छल्बल्!

लच्केर जंङ्ग-पठ्ठा, वीलासले चहारी
गाउँ शहर् बनी गो, ठूम्का लगाइ अन्चल्!

छोरी सरी बुहारी,मेला छ जानु चाँडै
बोक्नैछ अन्न अमृत्, गर्दिन धेर अल्मल्!

मिल्नेछ साथ लागुँ,संगी नछोड आवो
पुग्नै छ ध्येय-विन्दू,आफ्ना लिएर दल्बल्!

गोडेर,कर्म-लेखी संस्कार ती जगाँए
बस्ती उदार मन्ले,गर्दै विचार अड्कल्|

बाँधेर खै? नराखे,चित्तै-सरी म घुम्छु
धोका-त भट्कदाँमा,रक्षा-छ बाँध चुल्बुल्!

आत्मा छु पूर्ण यौटा,आस्था-निवाश प्यासी
लौ! साधना उघारी,पोखेर अमृतै-जल् !

बस्दीन ठाँउ रोजी,पुग्दै म ज्ञान दिन्छू
जागी सचेत त्यागी,सौजन्य पूर्ण-अक्कल्!

छोड्नै छ शैल-धर्ती,संदेश यो फिँजाई
संसारमा छ पुग्नु, पन्छाइ धेर हल्चल्!

आँटे अडीक बाटो,आस्था स्वतन्त्रताको,
यात्री समूद्र मिल्दा,गर्दिन केहि खल्बल्!

साथी सम्हाल मेरा,रक्षा गर्यौ किनारा?
बाला बनेँ म वृद्धा, काँपे नशा-लु दल्दल्!

जन्मेर शैव भज्थेँ, झूकी म बुद्ध मार्गी-
सिन्धू बढेर सागर्-गँगा छ कृष्णजी-जल्!

सम्झी नराख माया,उड्नेछ बिर्सि को हो?
जो पुग्छ स्वर्ग गँगा,चँगा म खस्छु ढल्पल्|

ईछ्या उडे अकास्सी, मैदान लक्ष्य हुन्न,
खै! नष्ट त्यो नहुन्जेल्,गाढा रहन्छ झल्झल्!

घूम्दै निवाश खोज्दा,बिर्सी कहाँ म पुग्छु?
जन्मेँ बिकार झन्झट्,फर्किन्छ फेरि-तल्तल्!

उर्लेर ज्वार ठूलो, मत्थर् गराइ दिन्छु
विक्षेप तीब्र शक्ती, स्वीकार स्नान खल्खल्!
यो जन्म जन्मको खेल्,खारेर मृत्यु सैया
बाफै-बदल्-हराई, हिम्का शिखर्-म सल्बल्!

आकाश गर्भीए झैँ, चट्याङ्ग मोडिदिन्छु!
आगो बनेर धर्ती, वर्लन्छु मार्ग झल्मल्!

शीतल् पवित्र आशा, फर्क्यौ? अचाह टल्पल?
टल्कन्छ ताज तिम्रो, सौजन्य बस्त्र मल्मल्!

-अनन्तगोपाल रिसाल [30th April,2010]

गजल: जनतन्त्र यो उपदेश र परीक्षा!

जन्ता छ हेर साक्षी,खोजे छ मिल्छ शिक्षा!
मागेर मिल्दछन् क्यै ! खोसेर लिन्छु भिक्षा?

मौका छ जीन्दगीमा,मिल्दै छ जानु दिन्दिन्
पढ्दै बढेर साथी-जान्छौ घटेर कक्षा?

धेरै गरीब धन्ले,मन्को छ आलसी पन्
च्यातेर हेर्छु के छन्?दिल्का अनेक ईक्षा!

उत्थान धैर्य गर्छौँ?सिक्दै निकास यात्रा,
सम्मान शान्तिलाई,सद्भावको सुरक्षा!

आफ्ना त छैन कोही,भेट्नु छ नम्र सज्जन्
सिक्ने रहर् पलायो,जीवन्त-भाव दिक्षा!

थोरै छ श्रोत-साधन्,लैजाउ दिन्छ सोधी
हल्ला छ बन्द गर्ने,खै के विकाश,रक्षा?

राणा हटेर गैगो,राजा मिलेर द्ल्दल्
छैनन् कुनै टिकाउ,'साला कहाँ छ अच्छा?'

सैनीक क्वै निडर्छन्,बाहादुरी उज्याला
जोड्दैन हात,गोडा-जानेर लाजले छ्या!

कड्केर थर्कदैँनन्,अड्केर बस्नु काँही-
कुर्दै म जिन्दगीको,आशा गरुँ प्रतिक्षा?

लम्केर मार्ग आफ्ना,पर्खेर फर्कदैँनन्
ठान्दैन बोझ-भारी,जनतन्त्र यो परीक्षा !

- अनन्तगोपाल रिसाल (May 04,2010)

श्री-यात्रा

चौध वर्ष पनि भो,बनवाश
शान्ति-शोषण कठै!जन-नाश
नाईकै अब नहुन्,बदमाश
बन्छ यो नरक द्वार,छ आश!

जन्म यो मरण छैन,छ त्राश?
देश-नाश नहुने छ, विनाश!
तन्त्रमा अब त छैन निकाश
ईशकै भजनमा गर आस!

योजना अब जटील छैन नि!
संझना गर मिठाश जीवनी!
माहुरी दश दिशा अझ घुम्छ
गोलमा-मह निकालन पुग्छ!

बुद्ध जन्म नगरी, बन पार!
राम त्याग तपमा,दरवार!
मुक्त भै जनकजी,गर राज
शँकरै अब झरेर समाज!
ज्ञान-तर्क घरमा बलवान
न्याय छर्क सबमा भगवान!

जान्न हा!अब कतै,घर बस्छु
मोक्ष-द्वार भवको बन पस्छु!
देवता नगरमा अब खोज
प्रेमले सरल यूवक रोज!

चेतना अब उजागर हुन्छ
सत्य सुन्दर सरोबर पुष्प
खोज देशभर के छ मुहान?
चन्द्र-सूर्य मिल साँझ बिहान!

ओखती सबल जान छ मंगल्
यो खती,सब ल जान छ जंगल्!
काल छैन अनिकाल छ खल्बल्
दोश ती अब निकालन अम्मल्!

जान्न जान्न नर दाश बनेर
न्याय छैन, नबसौँ न सहेर!
प्रेमले जतिगरे पनि पुग्छ
साथ हो?मुलुकले अब सुन्छ!

जीन्दगी सजग भै तप साँध
राज-रंक नियमले अब बाँध!
अन्धकार तर नासिनु पर्छ
स्वार्थका कसर मासिनु पर्छ!

एक एक गर मानव धर्म
पोख्नु पर्छ अब आंगन कर्म!
छालको लहर पर्खनु पर्छ
होसियार बन,फर्कनु पर्छ!
प्यार ली सफल भो अब जाउ
गाउँफर्क घरवार सजाउ !

जन्मियौँ हिम-शिला छहरामा
मातृभूमि वरदान धरामा!
खोज खोज नहराउ स्वतन्त्र
'होस-जोस-समता'-भज मन्त्र!

त्याग,आदर मिलेर समान!
प्रेमले बन दयालु महान
सूर्य-चन्द्र सबको छ नछेक!
देश-शान्त-नगरी कन के छ?

आउ सज्जन सबै पहरामा
योजना नव गरेर धरामा
ज्ञानले शहर-ग्राम सजाउँ
पर्खिने दिन गयो,अब जाउँ!

छन्द: स्वागता, गण:र न भ गु गु, ७ मा यति

शम्भो ! नमस्कार छ

[वैदिक धर्म सनातनी एवँ हामी धेरै नेपालीहरुको आराध्य देव श्रीपशुपतिनाथ भोले बाबाको ठूलो अनुकम्पाले यो संसार,बैभव र विश्व संभव भएको छ भनी मान्दछौँ! भारतले र विश्वले अपनाइसकेको अध्यात्म तथा योग साधनाका पिता, गुरुदेव, प्रमाता, आविष्कारक, अन्वेषक, वेदान्त शास्त्रको ज्ञेय र ध्येय-तत्व, आत्माका शास्वत पथ प्रदर्शक भगवान सदा शिवको जन्म-क्रिडा स्थल नेपाली हिमाली प्रान्तमा अब पून:जागरण हुँदैछ! विशेषत: पशु-पंक्षी, जीव-जन्तु प्राणीका सह्रीदयी, प्रेमी, संरक्षक, प्रतिपालक, तारक, उपकारक र संवर्धक भगवान शिवको बयान गरेर साध्य छैन! आत्मरुप शिवको 'एकोहं वहुस्याम्' शुद्ध-संकल्पले सृष्टिको सुरुवात हिमालयबाट भएको थियो भन्ने भौतिक प्रमाण पाश्चात्य शिक्षाका धूरँधर वैज्ञानिकहरुले गर्लान नगर्लान्, साक्षात प्रमाण पाउलान् न पाउलान् तर पूर्वीय संस्कारले त्यसलाई प्रमाणित, शूत्र-सिद्ध अनि प्रकाशित गरिसकेको छ! ध्यान, निधिध्यासन र प्राणायामका विधामा हामीले विश्वसंग 'लाइसेंस्', राजस्व तथा अधिकार-दान-पत्र, अँश मागेका छैनौँ (आज विश्व बौद्धिक संपदा दिवस) तर त्यस्का लागि चाहिने संरक्षणका लागि विश्वले पूर्वाधार बनाईदियोस् भन्ने सानो अनुरोध मात्र हो!! धर्मका नाममा अविश्वाश र आस्थाका झुपडीमा धर्म विलयन दूर-आशा,संकिर्ण लालचता र बिलासितताको बल्छी र घाँटीमा डोरी नदबाईयोस्! मिलेर रहेको समाजको आस्थाका समीकरण न बिगारियोस, जन-जातीका नाममा सांस्क्रितिक,राजनैतिक असन्तुलन नगराइयोस्! बरु वेद र शास्त्रले; ऋचा र शूत्रले दिइएका अक्षर-अक्षरको अनुसन्धान बढोस्!

सीमा-रहित नेपाल र नेपाली समाजको श्रिजना अब विश्व तथा अमेरिकामा पनि भैनै रहेको छ! बिभिन्न प्रान्तमा बनाईन लागेका श्रीपशुपतिनाथ मन्दिर, स्वयँभूका शान्तिका सन्देश मूलक भव्य नेपाली-मन्दिर, नेपाली-घर, नेपाली-सांस्क्रितिक तथा आध्यात्मिक केन्द्रहरुले यो सिद्ध गर्छ| नेपाली चित्रकला, पौराणिक मंगलमय आङ्गिक दर्शनकला, मूर्तिकला, झ्याल, टूंडाल-चैत्य र वास्तुकला विधानले हाम्रो यथार्थ गणित ज्ञान, ज्योतिषी शास्त्रको निचोड रहस्योद्घाटन गरेको छ! हामी पनि हाम्रो बिश्वमा हराउन लागेको आध्यत्मिकता, योग, परंपरा, संक्रिती अनि भाषा र भावलाई अब पून: जिँउदो बनाउने प्रयासमा छौँ ! विश्वको आध्यात्मिक उच्च शिखर नेपालको हिमालय स्तूपका प्राचीन कृषि पद्धतीलाई, जैविक तथा दैवी जडिबुटीलाई जोगाउनु, जीवन-अम्रित-रस स्वच्छ हिमाली पानीलाई प्रदुषण मुक्त राख्नु, वायु-वाताबरणमा पवित्रता,विशुद्धता र निर्मलता राखसक्नु - आजको बैज्ञानिक यूगको ठूलो अनिबार्यता हो! श्रीपशुपतिनाथ भोले नंगा बाबा सँग केही छैन तर सब थोक छ! मितब्ययिता, शीत-उष्ण सहनका उदाहरणमा खरानी लेपन देखि त्रसित विश्वको विष-पान जस्ता समाज सेवाका असंख्य अलौकिक उदाहरण छन्! निराकारबाट साकार रुप किन लिनुभयो, सारा पशुका पति एक मात्र आशुतोषले किन हिमालयलाई जन्म, क्रिडा-किनार बनाउनु भयो त? सोचौँ, खोजौँ र बनौँ! सनातन धर्मको श्रोत, अपौरुषेय वेदलाई अनुसंधान गर्नु, मौलिक तन्त्र र मन्त्र-शक्तिको सँरक्षण, संबर्धन र समायोजित शिक्षण गर्नु, तिनमा भएका वैज्ञानिक उत्खननलाई पून: व्यवाहारिक र प्रौद्योगिकी इंजीनियरिंग गर्नु हामी सबैको लागि चुनौती को विषय हो! योग, साधना संबन्धी उद्योगका अनुकूल बातावरणको श्रिजना गरिदिनु, स्वाध्याय सत्संगत उपासना परंपरालाई दीर्घरुप दिनु-आजको विश्वको माग हो, यो कुरा सबै राष्ट्र-भक्तले सोच्नु पर्ने बिषय छ! तत्वत: स्वत:स्फूर्त स्वयम्भू, बुद्ध र शिव, कृष्ण र क्राईस्टमा द्वेतता छैन-यो अध्यात्म वेदान्तको सार हो, यही शिवको विश्वलाई अमूल्य संदेश पनि!]

शम्भो ! नमस्कार छ

गङ्गा माथमहाँ सधैँ लडिबुडि, लुक्छिन् जहाँ चन्द्रमा
नन्दी भाव र भक्तिले शरणमा, बोक्छन् प्रभो! पीठमा
जस्को याद गरे, दया हुन गए, लाटो मिठो बोल्दछ
त्यस्ता पूर्ण अखण्ड ब्रह्म शिवमा हाम्रो नमस्कार छ ||१||

माला सुन्दर सर्प नागहरुका नारी,गला शोभिने
नीलो कन्ठ बनाउने विष पिई योगी सदा लोभिने
ज्ञानी मस्त समाधिको रसलिने,वैरागको सार छ
जस्को दर्शन दुर्लभै छ शिव हे! हाम्रो नमस्कार छ ||२||

नेपाली जन भक्ति भाव ऋजुता सेता हिमाली जटा
पग्लिन्छन् जड पत्थरै पनि हरे! प्यारा पहाडी बुटा
जसको त्याग र ज्ञानले शिखरमा कत्रो चमत्कार छ
शम्भो,शाश्वत, आशुतोष भगवन्! हाम्रो नमस्कार छ ||३||

हात्ती, भालु र व्याघ्र चर्म शिवका, ओड्ने र ओछ्याउने
तेस्रो नेत्र खुलाउने सहज नै नेपाल व्युँझाउने
नौलो सृष्टि हिमालबाट शिवको, रुद्राक्षको हार छ
स्रष्टा, नित्य, अवर्णनीय भगवन्, हाम्रो नमस्कार छ ||४||

गौरी-शंकरको सुद्रिष्टि छ यता, प्राचीनको संस्क्रिति
नागा, वैष्णव, शैवका रचयिता लीला, कलाका-क्रिति
ज्योतिर्लिङ्ग अहा! विचित्र रचना निर्लिप्त साकार छ
एकै गम्य, अनेक मार्ग जनका, शम्भो! नमस्कार छ ||५||

- अनन्तगोपाल रिसाल [सोमबार-अप्रिल २६,२०१०]